HET NIEUWSTEDELIJK

"Grote mensen missen magie in hun leven"

Sara Vertongen bewerkte Rushdie voor kleine én grote mensen

Wie naar Haroun gaat kijken, zal zijn kinderen moeten lossen. Ouders en kinderen beginnen deze gezinsvoorstelling van Het nieuwstedelijk in een andere ruimte en met een ander perspectief. Want niets is zo spannend als een geheim voor papa en mama hebben. Haroun, een bewerking van Salman Rushdie door Sara Vertongen, gaat op 10 februari in DE NIEUWE ZAAL (Hasselt) in première tijdens het Krokusfestival. Wij spraken Sara over het hoe en waarom van Haroun.

De basis voor Haroun is het boek Haroun en de zee van verhalen van Salman Rushdie. Hoe kwam je daarbij terecht?

SARA «Salman Rushdie is al lang één van mijn favoriete auteurs. Haroun zat al een hele tijd in mijn hoofd. Naast Alice in Wonderland en The Wizard of Oz vind ik het één van de sterkste kinderverhalen. Ik heb nog een cassette met het audioboek dat Rushdie zelf inlas, heel vettig verteld. Onze vorige auto, een witte Nissan, had nog een cassette-speler en op reis speelden we dat altijd af. Zowel op Esra (Sara’s dochter, red.) als op ons had dat een sterk effect.»
«Ik denk dat het Jorre (Vandenbussche, Sara’s partner, speelt de rol van Haroun's papa Rashid, red.) was die zei: “Je moet daar gewoon iets mee doen.” Toen is het plan ontstaan om ook het verhaal van Harouns vader te vertellen, wat eigenlijk het verhaal van Rushdie zelf is. Want in het boek lees je Harouns versie van de feiten, maar wat is er met die papa aan de hand? Omdat je dat perspectief toevoegt en een andere blik op de tekst werkt, verandert ook het verhaal. Het boek is dus een vertrekpunt, maar we gaan niet letterlijk Haroun en de zee van verhalen voorlezen.»

Haroun vertelt het verhaal van de jonge Haroun, die op avontuur gaat om zijn vader te redden. Zijn papa Rashid gaat namelijk ten onder aan een onmetelijk verdriet. 

SARA «Rashid is een professioneel verhalenverteller, maar zijn vrouw Soraya wil dat hij eindelijk eens wat ernstiger in het leven staat. Ze vertrekt en trekt bij buurman Buurmans in. Voor Rashid hoeft het dan niet meer. Door dat verlies kan hij niet meer vertellen. Haroun ziet dat zijn papa op is en wil hem helpen.»
«Het is natuurlijk een metafoor van Rushdie. Iets mislukt, iets faalt, in dit geval een relatie, en je kind en jij zoeken een manier om daarmee om te gaan.»

Rushdie schreef dit boek na de fatwa die over hem werd uitgesproken, omwille van zijn roman De Duivelsverzen. Censuur is een belangrijk thema in Haroun en de zee van verhalen. Zit dat nog in de voorstelling?

SARA «Ja, maar ik zie het niet als letterlijke censuur door een religieuze of politieke overheid. Wij hebben geen ayatollahs meer nodig. We vertellen kinderen verhalen om hen te laten verbeelden, maar volwassenen om hen iets te verkopen. Neem de nieuwste reclame van BNP Paribas. Een mama zwaait haar zoon in het station uit, maar oh nee, hij is zijn zakgeld vergeten. Mama panikeert, tot ze het geld met haar smartphone op zijn rekening kan swipen. Het is een sprookje dat je emoties bespeelt.»
«Het probleem is dat zo’n verhalen je verbeelding niet stimuleren. Integendeel: sprookjes volgen een vast patroon. Al de rest is gecensureerd. En ook ons eigen levensverhaal gaat steeds meer op een sprookje lijken, omdat we de verbeelding verleren. Koop dat soort huis en die soort auto, doe die job en doe je best, en je wordt automatisch gelukkig. Maar wat als dat niet lukt, of je word niet gelukkig, wat blijft er dan nog over?»
«Zo interpreteer ik het verhaal van Rashid. Door een gigantisch verdriet is hij letterlijk zijn verbeeldingskracht kwijt. Je leven is een Jenga-toren. Je trekt er probleemloos één of twee drie blokjes uit, maar haal dat ene blokje teveel weg, en hij stort in.»

Tegenwoordig storten er wel meer Jenga-torens in. Rashid is niet de enige met een burn-out.

SARA «Het water staat ons aan de lippen. Nog nooit is het aantal zelfdodingen, depressies en burn-outs zo hoog geweest. Volgens mij is er vooral veel woede en frustratie. Die richt zich naar binnen of naar buiten, vertaalt zich in depressie of in agressie. Rellen zoals in Brussel, Parijs, Londen of Los Angeles vind ik dan ook heel interessant. Mensen zeggen altijd dat ze dat niet snappen, maar ik begrijp heel goed hoe een klein vonkje de huidige situatie kan ontvlammen.»
«Het verlies van je lief of je job hoeft dan ook niet het einde te betekenen. Je kan verder, ook al zal het anders zijn. Voor onze maatschappij is een burn-out een ziekte, een probleem, maar het is ook een waarschuwing. Je lichaam trekt aan de alarmbel. Is dat slecht? Veel mensen stellen dan juist de dingen in vragen. Achteraf zijn ze zelfs blij, dat ze daardoor wat anders zijn gaan doen.»
«De extreemste uitwas zijn gezinsdrama’s. Zo ver gaat Rashid niet, maar hij komt er toch dicht bij. Ook daar haalt België goede cijfers in. Vaak zijn het modelgezinnen, met schattige kinderen en lieve ouders. Tot er wat in de relatie of op het werk mis gaat, en dat wordt dan steeds erger. It spirals out of control. Je mist de verbeelding om een uitweg te zien, en als jij faalt en je partner en kinderen niet het leven dat je hebt beloofd kan geven, waarom zouden zij dan nog verder moeten leven?»

JE UITGERUKTE HART OP VOETEN
++++++++++++++++++++++++++++

De kracht van verbeelding kan ons redden, zeg je, maar die staat bij kinderen juist onder druk.

SARA «Kijk naar speelgoed: dat geeft steeds minder vrijheid. Alle geluidjes zijn al voorgeprogrammeerd, maar het is toch veel leuker om je eigen klanken te maken? Geef kinderen een stok: daar hebben ze al genoeg aan. (lacht) We zijn erin geslaagd heel veel fantasie uit de maatschappij te bannen en onszelf te censureren. Ik wil meer magie, maar niet de magie van Disney, want die is ook voorgeprogrammeerd. Disneyland, da’s avontuur zonder risico.»
«Daarom fascineert Rushdie mij ook, zeker zijn werk voor volwassenen. In zijn magisch realisme is het heel normaal dat iemand een halve centimeter boven de grond zweeft. Uit een mengelmoes van duizend-en-één-nacht en de wereld van vandaag brouwt hij nieuwe mythes.»

Je koppelt dat in de voorstelling aan de overbescherming van onze kinderen. We beknotten de fantasie van onze kinderen, omdat we ze willen beschermen.

SARA «Wat is de leukste speeltuin? Tegenwoordig zijn ze veiliger dan ooit. Overal liggen rubberen matten, en bij het minste defect wordt een speeltuig verwijderd. Na de tweede wereldoorlog is er geëxperimenteerd met braakliggende terreinen vol rommel als speeltuinen. Er was ook niet veel meer. Dat vonden kinderen veel fijner dan roze toestellen met rubberen matten onder. Ik ben ook van een superhoge verroeste glijbaan op beton gevallen toen ik klein was. Mijn moeder vond dat ook niet fijn. Maar het is toch nog redelijk goed gekomen met mij. (lacht) Als je overal de angel uithaalt, dan valt er niet meer veel te beleven. “Je moet braaf langs de ladder omhoog, en mag zeker niet langs de glijbaan naar boven klimmen, want dat is daar niet voor gemaakt, ook al is dat veel leuker.” Ik hoor het mezelf zeggen. Maar wie zijn wij om te bepalen waarvoor dat gemaakt is? Is dat nog spelen?»

In september begeleidde je een PUSH lab in CCHA rond overbescherming. Je bent zelf mama, worstel je daar ook mee?

SARA «Wij proberen Esra zoveel mogelijk los te laten, maar dat is niet eenvoudig. “Je kind is je uitgerukte hart op voeten,” zei iemand. Alsof je je hart beentjes en armpjes geeft, en dan de wereld instuurt. Het is je ergste nachtmerrie dat je kind wat overkomt, daar sta ik zeker niet boven. Maar daarom moet je hen en jezelf niet alle lol ontnemen. Het werkt ook averechts. Aan schoolpoorten staan we allemaal in de file en rijden we bijna elkaars kind omver, om ons eigen kind zo dicht mogelijk bij de poort af te zetten, zodat het zeker geen steenweg moet oversteken.»

Misschien is de wereld ook gevaarlijker geworden? Of zijn we beter op de hoogte in deze hyper-geconnecteerde tijden? “Ik weet teveel van de verdorven wereld,” zegt Rashid in het begin van zijn eerste deel.

SARA «De wereld is juist veiliger geworden. Het aantal verkeersdoden en de kindersterfte daalt. Kinderziektes worden uitgeroeid. Toch ervaren we het omgekeerde. Waar ligt dat aan? We weten heel veel. Sterft een kind in een speeltuin in Boston door iets onnozels, dan weet je het meteen.»

We leven ook in het post-Dutroux-tijdperk. Na alle misbruikschandalen en terreuraanslagen is het toch niet zo vreemd dat ouders hun kinderen overbeschermen?

SARA «Zelfs dat... Ik wil zeker niet oneerbiedig klinken, maar hoeveel kinderlokkers zijn er nog geweest? Over de hele geschiedenis heen valt het mee.»
«In die context viel mij het verhaal van dat veertienjarige meisje uit Willebroek op. Ze was te laat thuis, dus had ze verzonnen dat een busje haar bijna had meegesleurd. Er kwamen extra politiepatrouilles aan de scholen. Heel die gemeente stond op z’n kop. Natuurlijk moet je dat au sérieux nemen, als een kind zoiets vertelt. Maar de grootste gevaren voor kinderen - en dat zit ook in de voorstelling - schuilen veel dichter bij huis, niet bij één of andere pervert in een park. Jammer genoeg is het meestal iemand die je kent, soms zelfs jezelf. En hoe kan je nu iemand beschermen tegen jezelf?»
«Die overbescherming legt trouwens ook op het theater een gigantische druk. Tijdens het PUSH lab vertelde Gerhard Verfaillie (directeur CCHA cultuurcentrum, red.)hoe programmatoren en ouders bepaalde onderwerpen mijden, omdat ze bang zijn voor de reacties. Leerkrachten gaan uit voorzorg niet naar bepaalde voorstellingen, omdat er anders klachten komen. Terwijl kinderen best wel wat kunnen verdragen. Als ik in interviews vraag of ze iets niet willen zien, dan antwoorden sommigen uiteraard dat ze niet van oorlog of dood of zo willen weten. Maar heel veel willen juist wel weten wat er aan de hand is. Ketnet vindt daar bijvoorbeeld een goed evenwicht in.»

Moeten ouders, programmatoren en leerkrachten Haroun vrezen?

SARA «Het deel voor kinderen is helemaal niet zo donker. Wel is het spannend dat je kinderen een andere voorstelling dan jij zien. Daar moet je toe bereid zijn. Ik denk dat het juist leuk is om achteraf te vragen: “Wat heb jij gezien? En wat denk jij dat er aan de hand is?” Ook als ouder is dat verrijkend. Je haalt altijd wat uit elkaars perspectief, zeker als je allebei een ander perspectief op dezelfde voorstelling hebt gekregen.»

KLEINE MECHANIEKSKES
++++++++++++++++++++

Omdat we onze kinderen willen beschermen, verbergen we ook al te gauw onze eigen problemen. Zo wil Rachid niet dat Haroun zijn verdriet ziet.

SARA «We denken dat we dat kunnen. Je maakt keiveel ruzie met je partner, maar de kinderen hebben niets door. Of als ze slapen, dan ga jij helemaal los. Ik vrees dat het zo niet werkt. Natuurlijk moet je volwassen problemen niet zomaar op tafel gooien, maar het is een illusie dat kinderen niets door hebben. Eerlijkheid en openheid bieden meer soelaas dan krampachtig alle potjes gedekt willen houden.»
«Kinderen ervaren situaties ook anders. Christophe Aussems (artistiek leider en regisseur bij Het nieuwstedelijk, red.)had een burn-out en zijn kinderen vonden dat superheftig. Maar nog veel heftiger vonden ze dat hij opnieuw ging werken. “Je bent door je werk ziek geworden, en nu doe je hetzelfde! Waarom?” Net nu hij veel thuis was en het beter met hem ging.»
«Sterker nog: ze gaan intuïtief strategieën bedenken om je te helpen. Kinderen denken daar zelf niet aan en jij denkt dat jij alles doet, maar stiekem zijn ze achter je rug bezig. Als mama moe is, dekken ze de tafel, of houden ze het kleine, drukke broertje uit de buurt. Die kleine mechaniekskes waren voor mij een ontdekking tijdens mijn interviews. Je ziet die coping mechanismes nog het helderste bij gezinnen met de grootste problemen. Daar nemen kinderen echte rollen aan, als zorgverlener of als bliksemafleider. Heel heftig om te horen. “Jij kan het niet aan, dus zal ik wel even verantwoordelijk zijn.” “Ik word het slechte kind, zodat jullie geen ruzie meer moeten maken, maar mij als zwart schaap hebben. Dan krijg ik alle stront over mij heen, maar maken jullie geen ruzie meer.”»

In de voorstelling grijpt ook Haroun naar zulke coping mechanismes. Het hele verhaal dat hij in het eerste deel aan de kinderen vertelt, is deel van zijn verwerkingsproces. Ook dat toont de kracht van verhalen.

SARA «Ik vind dat enorm interessant. Kinderen beginnen bij Haroun, nemen aan wat hij vertelt, maar komen dan te weten dat zijn verhaal misschien toch niet helemaal strookt met de waarheid. Hij maakt van zijn situatie een sprookje. Het publiek gaat dat door hebben. Zo slim zijn ze wel.»
«Tijdens mijn interviews vertelde een jongen over een pot die hij naast zijn bed had. Hij schreef op wat er mis was, stak dat briefje in die pot, en dan was dat weer in orde. Anderen luisteren dan weer naar muziek. Zo’n mechanismen zijn niet slecht: het zijn manieren om het voor jezelf behapbaar te maken.»

Je wil geen Disney-sprookje vertellen. Kent Haroun een happy end? Keert Soraya naar huis terug?

SARA «Dat denk ik niet. Het is mijn enige probleem met Rushdie’s origineel: Haroun gaat op avontuur, komt thuis en alles is opgelost. Ik wil een open einde, zodat mensen zelf het vervolg kunnen fantaseren. Je moet mensen niet de put in duwen en alle hoop ontnemen. Mensen willen perspectief, dat hebben we met de trilogie (Hebzucht, Angst, Hoop, red.) gemerkt. Maar je moet ze ook niet bedotten. Als je laat zien dat het heel slecht met iemand gaat, komt het op het einde niet met een vingerknip goed. Ook dat weten kinderen.»

VORMEXPERIMENT
++++++++++++++

Deze gezinsvoorstelling kent een bijzondere vorm. Bij aankomst worden kinderen en ouders gescheiden, en beiden krijgen een verschillend eerste deel te zien. Waarom koos je daarvoor?

SARA «De kinderen gaan mee met Haroun en krijgen zijn verhaal te horen. De volwassenen gaan rechtstreeks naar de zaal en ontmoeten Rashid. Na een tijdje neemt Haroun de kinderen mee op tocht naar de zaal, en krijgt iedereen hetzelfde tweede deel te zien, al luisteren ouders en kinderen door koptelefoons naar een andere soundscape en tekst.»
«Ik vind het leuk dat de kinderen een geheim hebben. Ze maken iets mee wat ze achteraf al dan niet kunnen vertellen. Als speler bouw je ook een andere band met hen op, dan wanneer hun ouders erbij zitten. Voor de volwassenen wou ik het heel tastbaar maken. “Weet jij waar je kinderen zijn,” begint Rashids tekst. “Ben je zeker dat ze veilig zijn?” Hij speelt in op de onzekerheid van de volwassenen. Ik hoop dat beide groepen elkaar even vergeten. Dan is het effect des te groter als ze weer samenkomen.»

Het is een trend dit seizoen om ouders en kinderen in eenzelfde voorstelling te scheiden.

SARA «Geen idee hoe, maar blijkbaar werkt dat zo. Je hebt ook van die seizoenen waarin drie gezelschappen los van elkaar beslissen om Hamlet te brengen. Er zijn dus drie producties die volwassenen en kinderen een andere ervaring tijdens dezelfde voorstelling geven, al zijn ze totaal anders. Het is boeiend om vast te stellen dat er iets in de lucht hangt.»

Ook voor jou is het een aparte ervaring. Meestal speel je zelf, maar nu sta je als regisseur aan de zijlijn. Kriebelt het niet soms?

SARA «Ik zet nu heel andere petten op. Ik heb er wel meer zenuwen voor. Het is vreemd en heftig, maar ik heb het mezelf aangedaan. (lacht) Ik maak zelf ook niet zoveel voorstellingen, dus als ik wat maak, wil ik er graag meteen heel veel mee doen. Een vormexperiment, maar ook audio en spoken word. Een monoloog zou veel gemakkelijker zijn geweest. Haroun is niet één voorstelling, maar drie tegelijkertijd.»
«Het is ook echt iets voor mannen, voor een jongen en zijn vader. Ach, het is niet dat ik zelf nooit meer kan spelen, en ik heb veel vertrouwen in mijn ploeg. Het fijne aan je materiaal afgeven, is dat er ook vanalles bijkomt. Een speler doet er zijn ding mee, draagt iets bij. Een muzikant brengt zijn eigen wereld binnen, ook de vorm heeft invloed. Het wordt rijker dan wanneer je het alleen doet.»

Die ploeg bestaat op het podium uit Jorre Vandenbussche (Rashid), Khalid Koujili (Haroun) en Gasper Piano(muzikant). Hoe doken zij op je radar op?

SARA «Jorre zat al heel lang in mijn hoofd, want hij zoekt ook naar nieuwe spreek- en speelstijlen. Los daarvan is hij gewoon een heel goeie acteur. Hij heeft al vaak voor ons gespeeld, dus die beslissing was snel genomen.>>
<<Khalid is masterstudent aan KASK in Gent, waar ik hem in een oefening zag spelen. Dit is zijn stage. Een pittige opdracht, want hij draagt het hele eerste deel met de kinderen. Hij heeft een hele zachte en lieve uitstraling, wat bij kinderen meteen werkt.»
«Gasper zag ik tot slot in een andere jeugdvoorstelling. Hij knutselt en prutst op het podium, met een bric-à-brac-energie. De combinatie met een drive van elektronica en gitaar leek mij een goed huwelijk. Van brokstukken, drukte en stadsgeluiden maakt hij iets nieuws. Zo veruitwendigt hij wat er in het hoofd van Rashid gebeurt. Ik kijk ook graag naar muzikanten die op het moment zelf heel hard bezig zijn en iets fabriceren.» 

Je voegde er ook een flinke geut slam poetry, spoken word en rap aan toe.

SARA «Voor ons is dat een randfenomeen. Een urbanuitlaatklep voor blacks in Brussel. Ik vind het juist een interessante en krachtige expressievorm, die ik uit de marge wil halen. Je neemt het woord en kruipt op je soapbox, gaat met het woord in gevecht met elkaar, ventileert over waar je van wakker ligt, maar dan niet in een commentsectie op Facebook.»
«Twee jaar geleden heb ik Kate Tempestontdekt, en zij heeft mij enorm geïnspireerd. Ze schrijft poëzie en performt die zo krachtig en theatraal, dat het bijna rap wordt en een genre op zich is. Als een man over zijn breakdown spreekt, zoals Rashid in het stuk, vind ik het interessant dat hij meer en meer naar spoken word gaat. »

Voor Het nieuwstedelijk is het alvast nieuw. Bij het maakproces krijg je de hulp van een coach, Simon Den Haerynck.

SARA «Wij hebben heel veel ervaring met spreken op muziek, maar dit is inderdaad nieuw. Daarom heb ik Simon gevraagd om mij en de spelers te coachen en naar de teksten te kijken. Hij heeft onder andere Chase awards gewonnen als woordmaker van het jaar, geeft workshops en zit in een Antwerps collectief. Los van Haroun is dat ook gewoon een fijne ontmoeting, die nieuwe impulsen en spreekstijlen in het gezelschap brengt. Met audio is dat hetzelfde. Je verrijkt elkaar. Dat is het schone aan ons vak. Wij kijken over de muurtjes heen en kunnen onze fascinaties delen met het publiek, dat daar hopelijk ook wat aan heeft.»

Op de affiche staat een foto van Jelle De Potter. We zien een meisje in een prinsessenjurk in het vluchtelingenkamp van Duinkerken. Een krachtig beeld.

SARA «Hij nam die foto in 2015. Ondertussen is er weer een nieuw kamp, op honderd meter van het vorige.»
«Er zijn twee redenen voor dat beeld. Ik vind het heel straf hoe wij sommige kinderen overbeschermen, terwijl anderen sterven op straat. De tweede reden is dat dat meisje midden in zo’n kamp, tussen de modder en de stront, toch beslist haar prinsessenjurk te dragen. Zelfs daar gebruikt ze haar verbeelding. “Ik ben een prinses, en wie ben jij om dat te ontkennen?” Als volwassene kom je er niet op.»

Tot slot: waarom zouden mijn kinderen en ik naar Haroun moeten komen kijken?

SARA «Rushdie loste met het boek een belofte aan zijn zoontje in, want die vond zijn vaders werk verschrikkelijk saai. Ik maak ook iets waar mijn eigen kind en andere kinderen naar kunnen kijken. Zoveel kansen krijg je niet om met je kind naar een op maat gemaakte voorstelling te kijken, waarin geen van jullie beiden moet toegeven. Ten tweede is het goed om risico’s te nemen, en je kinderen soms los te laten. Ja, het zijn heftige thema’s, maar met genoeg liefde en verbeelding maken we er iets moois van. We trekken ons prinsessenkleed in de modder aan.»